– આંદામાનના પોલીસ ઓફિસર અને મુંબઇના પક્ષી નિષ્ણાતની શોધ
– ટચૂકડું સેન્ડર્લિંગ 7,472 કિમી પ્રવાસ ખેડી ઓસ્ટ્રેલિયાથી આંદામાન પહોંચ્યું
પોર્ટ બ્લેર/મુંબઇ : ભારતના આંદામાન ટાપુના નાનકડા હિસ્સારૂપ નાર્કોન્ડેમ ટાપુ પર ૭,૪૭૨ કિલોમીટરનો અતિ દીર્ઘ પ્રવાસ કરીને એક વિશિષ્ટ પ્રજાતિનું પક્ષી મહેમાન બનીને આવ્યું હતું. સેન્ડર્લિંગ નામના આ વિશિષ્ટ ગુણો ધરાવતા પક્ષી વિશે આંદામાન પોલીસ વિભાગના વાયરલેસ અધિકારી જી. ટીકન્ના અને બોમ્બે નેચરલ હિસ્ટ્રી સોસાયટી(બી.એન.એચ.એસ.-મુંબઇ)ના પક્ષી ભૂતપૂર્વ નિષ્ણાત ડો. રાજુ કસંબેએ પહેલી જ વખત મહત્વનું સંશોધન કર્યું છે.
૨૦૨૫ એપ્રિલે ઓસ્ટ્રેલિયામાં ટેગિંગ થયું હતું, બે મહિનાથી વધારે સમય સુધી પ્રવાસ ખેડી ભારતના નાર્કોન્ડમ ટાપુ પર આવ્યું
પક્ષીનું નામ છે સેન્ડરર્લિંગ. સેન્ડર્લિંગ પક્ષી એક માત્ર એવું પંખી છે જે પૃથ્વીના ઉત્તર ધ્રુવના અસહ્ય ઠંડા પ્રદેશમાં પણ રહે છે. તો પૃથ્વીના સૌથી નીચેના બિંદુ અને પૃથ્વી પરના સૌથી ટાઢાબોળ એન્ટાર્કટિકા ખંડ નજીક આવેલા ઓસ્ટ્રેલિયામાં પણ જોવા મળે છે. કદમાં માંડ સાત-આઠ ઇંચ જેવડું અને ફક્ત ૪૦-૧૦૦ ગ્રામ વજન ધરાવતું સેન્ડર્લિંગ તેના લાંબા લાંબા પ્રવાસ માટે જબરી ક્ષમતા ધરાવતું હોવાથી પક્ષી નિષ્ણાતોમાં અને પક્ષી પ્રેમીઓમાં બહુ પ્રિય છે. આંદામાન પોલીસ વિભાગના વાયરલેસ ઓફિસર જી. ટીકન્નાએ પોર્ટ બ્લેર( પોર્ટ બ્લેર આંદામાનની રાજધાની શહેર છે) થી ગુજરાત સમાચારને એવી માહિતી આપી છે કે હું ૨૦૨૫ની ૧૬, જૂને મારી ફરજ બજાવવા નાર્કોન્ડેમ ટાપુ પર ગયો હતો. નાર્કોન્ડેમ ટાપુ પોર્ટ બ્લેર શહેરથી ૧૪૦ નોટિકલ માઇલ્સ(સમુદ્રમાં અંતર માપવા માટે નોટિકલ માઇલ્સ શબ્દ વપરાય છે) ના દૂરના અંતરે અને મ્યાનમાર નજીક છે.
મૂળ આંધ્ર પ્રદેશના અને બાળપણથી જ પ્રકૃતિ પ્રેમી જી. ટીકન્નાએ એવી માહિતી આપી છે કે હું મારી પોલીસ ઓફિસરની ફરજ સાથોસાથ ઘણાં વરસોથી વિવિધ પ્રજાતિનાં પક્ષીઓ વિશે સંશોધનાત્મક અભ્યાસ કરી રહ્યો છું. સાથોસાથ પક્ષીઓ વિશે શાળા-કોલેજનાં વિદ્યાર્થીઓમાં અને સામાન્ય જનતામાં જાગૃતિ ફેલાવતી આંદામાન એવિયન્સ ક્લબ સાથે પણ સક્રિય રીતે જોડાયલો છું. મેં નાર્કોન્ડેમના દરિયા કાંઠે ઘણાં રંગબેરંગી પક્ષીઓ વચ્ચે અચાનક એક નવતર પક્ષી જોયું. આ પક્ષી દરિયા કિનારા પર આવતાં સમુદ્રનાં મોજાં સાથે રમતું હતું. મેં બરાબર ધ્યાનથી જોયું તો તે પક્ષીના જમણા અને ડાબા પગમાં કુલ ટેગ( ખાસ પ્રકારની પટ્ટી) બાંધેલી હતી. એક ટેગ લાલ રંગની હતી જે પક્ષીના જમણા પગના ગોઠણના ઉપરના હિસ્સામાં , બીજી પીળા રંગની ટેગ જમણા ગોઠણ નીચેના ભાગમાં હતી , જ્યારે ત્રીજી ટેગ ડાબા પગમાં ધાતુની બનેલી ટેગ બાંધેલી હતી. લાલ ટેગમાં : ડીવાયએમ : એવા ત્રણ અક્ષર લખેલા હતા.
મને ઘણું આશ્ચર્ય થયું. સાથોસાથ કંઇક વિશિષ્ટ પણ લાગ્યું.એટલે મેં મારી પાસેના કેમેરાથી આ પક્ષીના શક્ય એટલા ફોટોગ્રાફ્સ લીધા. મારા સદનસીબે ૨૦૨૬ના માર્ચમાં મુંબઇના પક્ષી નિષ્ણાત ડો. રાજુ કસંબેએ અમારી આંદામાન એવિયન્સ ક્લબની મુલાકાતે આવ્યા ત્યારે મેં તેમને આ પક્ષીના ફોટોગ્રાફ્સ સાથે પેલી ત્રણ ટેગની માહિતી આપી હતી. ફોટોગ્રાફ્સના ગહન અભ્યાસના આધારે પાકી માહિતી મળી કે આ પક્ષી સેન્ડર્લિંગ છે અને તેનું વૈજ્ઞાાનિક નામ છે કેલીડ્રીસ આલ્બા છે.
ડો. રાજુ કસંબેએ પેલી ત્રણેય ટેગના સાંકેતિક શબ્દોના આધારે માહિતી મેળવી હતી. પક્ષીના પગમાંની ત્રણ ટેગ ઇસ્ટ – એસિયન -ઓસ્ટ્રેલિયન ફ્લાયવે(ઇએએએફ) નામની પક્ષી પ્રેમી સંસ્થાના વિજ્ઞાાનીઓએ ૨૦૨૫ની ૧૩, એપ્રિલે બાંધી હોવાની સચોટ માહિતી મળી. સાથોસાથ આ સંસ્થાના મહિલા પક્ષી નિષ્ણાત શ્રીમતી કેથેરીન લેઉન્ગ અને શ્રીમતી મૌરીન ક્રિસ્ટી સાથે ચર્ચા પણ કરી હતી. આ તમામ માહિતીના આધારે સ્પષ્ટ થયું કે સેન્ડર્લિંગ પક્ષીએ બે મહિના, ત્રણ દિવસના સતત પ્રવાસમાં ૭,૪૭૨ કિલોમીટરનું અતિ લાંબું અંતર પૂરું કરીને ઓસ્ટ્રેલિયાથી છેક ભારતના નાર્કોન્ડેમ ટાપુના સમુદ્ર કિનારા પર આવ્યું હતું.
ઠંડાં ઉત્તર ધ્રુવથી માંડી એન્ટાર્કટિકા નજીકનાં ઓસ્ટ્રેલિયામાં પણ વસવાટ
– બી.એન.એચ.એસ.ના ભૂતપૂર્વ આસિસ્ટન્ટ ડાયરેક્ટર અને હાલ મુંબઇ બર્ડ કટ્ટા, મુંબઇ બટરફ્લાય ક્લબના સ્થાપક ડો.રાજુ કસંબેએ ગુજરાત સમાચારને એવી માહિતી આપી છે કે સેન્ડર્લિંગ પક્ષી તમામ પક્ષીઓમાં બહુ વિશિષ્ટ ગણાય છે. સેન્ડર્લિંગ પક્ષીની શોધ ૧૭૬૪માં જર્મનીના પીટર સિમોન પલ્લાસ નામના પક્ષી પ્રેમીએ કરી હોવાનો ઉલ્લેખ મળે છે.
– સેન્ડર્લિંગ પક્ષીનું કદ મુઠ્ઠીમાં સમાઇ જાય એટલું નાનું છે. સેન્ડર્લિંગની લંબાઇ માંડ ૭ -૮ ઇંચની હોય છે, જ્યારે તેનું વજન માંડ ૪૦ -૧૦૦ ગ્રામ જેટલું હોય છે. જોકે આ પક્ષીની બંને પાંખની લંબાઇ ૪.૫૧ થી ૪.૭૯ ઇંચ જેટલી હોય,જ્યારે તેની પૂંછડી ૧.૮૬થી ૨.૦૯ ઇંચ હોય છે.
-સેન્ડર્લિંગનો રંગ તેના માથાથી પીઠ સુધી આછો કાળો અને સાથોસાથ નાનાં નાનાં ટપકાંવાળા ઘણા ચોરસ હોય છે. પેટ સફેદ હોય છે.તેની ચાંચ બહુ જાડી-મજબૂત હોય છે. સેન્ડર્લિંગ સમુદ્રનીં માજાં સાથે રમતું રમતું ચર…ચર … ચ્રીંગ … ચ્રીંગ … એવો થોડોક સંગીતમય લાગે તેવો અવાજ કરે છે. લાંબા પગથી દરિયાનાં મોજાં સાથે દોડે ત્યારે તે જાણેે કે કોઇ માનવીની જેમ સાયકલ દોડાવતું હોય તેવું મજેદાર દ્રશ્ય સર્જાય છે. તેનો આહાર સમુદ્રના નાના નાના કરચલા અને દરિયાનાં સુક્ષ્મ જીવ છે.
-સેન્ડર્લિંગ પક્ષીની સૌથી મહત્વની વિશિષ્ટતા એ છે કે આ પંખી પૃથ્વીના ઉત્તર ધ્રુવના અસહ્ય ટાઢાબોળ વાતાવરણમાં પોતાનો માળો બનાવીને ઇંડાં મૂકે છે. તો વળી, પૃથ્વી પરના સૌથી ઠંડાગાર એન્ટાર્કટિકા નજીકના ઓસ્ટ્રેલિયાથી લઇને યુરોપ અને એસિયા ખંડ સુધીના બહોળા વિસ્તારોમાં પણ પ્રવાસ કરે છે.
