અમદાવાદ : ૩૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ના રોજ પૂરા થયેલા પખવાડિયામાં કરન્સી ઈન સરક્યુલેશન (બજારમાં ચલણનું પ્રમાણ વધી) લગભગ ૪૦ લાખ કરોડના સર્વકાલીન ઉચ્ચ સ્તરે પહોંચ્યું હતું. આમ રોકડ-થી-જીડીપી ગુણોત્તર સતત ઘટી રહ્યો છે તેમ સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાના એક અહેવાલમાં જણાવાયું હતું.
રસપ્રદ વાત એ છે કે, જ્યારે ચલણમાં રોકડનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે, ત્યારે તાજેતરના વર્ષોમાં રોકડ-થી-જીડીપી ગુણોત્તર ઘટીને નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૧માં ૧૪.૪ ટકાથી નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬માં ૧૧ ટકા થયો છે. મોડેલો દર્શાવે છે કે ચલણ અને જીડીપીમાં પરિવર્તનની દિશા સમાન હોઈ શકે છે, પરંતુ વધતી જતી જીડીપી વૃદ્ધિ હવે રોકડ દ્વારા ઓછી અને યુપીઆઈ દ્વારા વધુ ચલાવવામાં આવી રહી છે.
યુપીઆઈ વ્યવહારોમાં વધારો અને ચલણમાં વધારા વચ્ચેના વિરોધાભાસને સંબોધતા આ અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે રોકડ માંગમાં વધારો થવાના ઘણા કારણો છે. એક કારણ એ છે કે એટીએમમાંથી માસિક રોકડ ઉપાડ લાંબા ગાળાના સરેરાશ ૨.૫ લાખને વટાવી ગયો છે. કર્ણાટક, તમિલનાડુ અને પશ્ચિમ બંગાળ જેવા રાજ્યોમાં એટીએમ રોકડ ઉપાડ વધી રહ્યો છે.
અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે કર્ણાટક વાણિજ્યિક કર વિભાગે ઉચ્ચ યુપીઆઈ વ્યવહારો ધરાવતા નાના વ્યવસાયો અને વિક્રેતાઓને આશરે ૧૮,૦૦૦ જીએસટી નોટિસ જારી કરી છે. આનાથી યુપીઆઈ વ્યવહારો પર અસર પડી છે.
અહેવાલ મુજબ, ઓછા વ્યાજ દરો અને વધતા વપરાશના વલણોને કારણે, ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રોકડ હોલ્ડિંગમાં વધારો થયો છે. વ્યાજ દરમાં ઘટાડો રોકડની માંગમાં એક પરિબળ હોઈ શકે છે.
અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે સોના અને ચાંદીના વધતા ભાવ પણ આ સાધનોના વેચાણ અને રોકડ સાથે તેમના સ્થાને ફાળો આપી શકે છે.
