Gujarat High Court Sets Limits on AI: ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં ટેકનોલોજીના વધતા વ્યાપ વચ્ચે ગુજરાત હાઈકોર્ટે એક અત્યંત મહત્ત્વનો અને સીમાચિહ્નરૂપ પરિપત્ર બહાર પાડ્યો છે. હાઈકોર્ટની રજીસ્ટ્રી વિભાગ દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે, રાજ્યની કોઈપણ અદાલતમાં ન્યાયિક નિર્ણયો લેવા કે જજમેન્ટ લખવા માટે આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI)નો ઉપયોગ કરી શકાશે નહીં.
ગુજરાત હાઈકોર્ટની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા જોવા અહીં ક્લિક કરો
ગુજરાત હાઈકોર્ટે જિલ્લા ન્યાયતંત્ર અને ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) ના ઉપયોગને નિયંત્રિત કરવા માટે એક વ્યાપક નીતિ સત્તાવાર જાહેર કરી છે. હાઈકોર્ટે સ્વીકાર્યું છે કે AI એ ડેટા હેન્ડલિંગમાં ક્રાંતિ લાવી છે, પરંતુ સાથે જ ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે ન્યાય આપવાનો અનોખો બંધારણીય આદેશ માનવીય અંતરાત્મા, નિષ્પક્ષતા અને વ્યક્તિગત જવાબદારીમાં જ મૂળભૂત હોવો જોઈએ. આ નવી નીતિમાં અત્યંત કડકપણે સબોર્ડિનેટ જ્યુડિશરીને અત્યંત કડક રીતે કહેવાયું છે કે, ટેકનોલોજી એક મર્યાદિત સંશોધન સાધન છે, ન્યાયિક નિર્ણય લેવામાં તેને ક્યારેક માનવીય ક્ષમતાનો પર્યાય બનાવી ન લેવાય.
ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં AIના ઉપયોગ પર સખત પ્રતિબંધિત
નવી માર્ગદર્શિકા હેઠળ, કોઈપણ મહત્ત્વપૂર્ણ ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં AI નો ઉપયોગ સખત રીતે પ્રતિબંધિત છે. આમાં ચુકાદાઓનું ડ્રાફ્ટિંગ, ઓર્ડર તૈયાર કરવા, જામીન અંગેના વિચારો અને સજાની પ્રક્રિયાનો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં, કોર્ટે પુરાવાઓના વર્ગીકરણ અથવા મૂલ્યાંકન, વિશ્વસનીયતાની ચકાસણી અને જુબાનીઓના સારાંશ માટે AI ના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. આ નીતિ એ વાત પર પ્રકાશ પાડે છે કે ટેકનોલોજી પર વધુ પડતો નિર્ભર રહેવાથી પૂર્વગ્રહ અને ‘હેલ્યુસિનેશન’ (ભ્રમણા) નું જોખમ રહેલું છે, જ્યાં AI તદ્દન કાલ્પનિક કાનૂની સંદર્ભો અથવા કાયદાઓ રજૂ કરી શકે છે.
સંસ્થાકીય અખંડિતતા જાળવવા માટે, હાઈકોર્ટ ફરજિયાત બનાવે છે કે કોઈપણ AI-જનરેટેડ આઉટપુટનું માનવીય દેખરેખ હેઠળ સખત નિરીક્ષણ થવું જોઈએ. દરેક ન્યાયાધીશ તેમના નામે જારી કરાયેલા દરેક આદેશ માટે વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર રહે છે અને વ્યવસાયિક બેદરકારી અથવા ગેરવર્તણૂક માટે AI ના ઉપયોગને બચાવ તરીકે રજૂ કરી શકાશે નહીં. કાનૂની સંશોધન માટે, અધિકારીઓને કાનૂની સિદ્ધાંતો મેળવવા અથવા પૂર્વાધિકારો ઓળખવા માટે AI નો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી છે, પરંતુ આવા કાર્યને માન્ય પ્રાથમિક જર્નલ સાથે સરખાવીને ચકાસવું આવશ્યક છે.
ડેટા પ્રોટેક્શન એ આ નવી નીતિનો મુખ્ય સ્તંભ છે, જે ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ, 2023 સાથે સુસંગત છે. પેન્ડિંગ ફોજદારી બાબતોમાં સાક્ષીઓના નામ, આરોગ્ય સંબંધિત ડેટા અથવા ગોપનીય કાનૂની વ્યૂહરચના જેવી સંવેદનશીલ માહિતી પબ્લિક AI ટૂલ્સમાં દાખલ કરવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે. આ નિયમોનું કોઈપણ ઉલ્લંઘન સત્તાવાર ગેરવર્તણૂક માનવામાં આવશે, જે લાગુ પડતા સેવા નિયમો હેઠળ શિસ્તભંગના પગલાં નોંતરી શકે છે.
આ પણ વાંચો: ખેડૂતોના હકમાં કોર્ટનો મોટો નિર્ણય: મહેસાણામાં જમીન સંપાદનનું વળતર ન ચૂકવતા નર્મદા યોજનાની કચેરીને સીલ
હાઈકોર્ટે શેના શેના પર પ્રતિબંધ ફરમાવ્યા
• ન્યાયિક તર્ક, નિર્ણય લેવા, તથ્યોનું અર્થઘટન કરવા, દલીલોનું મૂલ્યાંકન કરવા અથવા અંતિમ ચુકાદા કે વચગાળાના આદેશના કોઈપણ ભાગનું ડ્રાફ્ટિંગ કરવા માટે AI નો ઉપયોગ સખત રીતે પ્રતિબંધિત છે.
• પુરાવાઓની સામગ્રીને સૉર્ટ કરવા, વર્ગીકૃત કરવા અથવા વ્યવસ્થિત કરવા માટે આ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરી શકાશે નહીં, તેમજ તેનો ઉપયોગ જુબાની અને પુરાવાની વિશ્વસનીયતા અથવા સુસંગતતાનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે કરી શકાશે નહીં.
• વપરાશકર્તાઓ માટે પક્ષકારો અથવા સાક્ષીઓની ઓળખની વિગતો, સંવેદનશીલ વ્યક્તિગત ડેટા અથવા વિશેષાધિકૃત કાનૂની વ્યૂહરચનાઓ કોઈપણ પબ્લિક AI ટૂલમાં દાખલ કરવા પર પ્રતિબંધ છે.
• કોઈપણ સ્વરૂપમાં પુરાવા જનરેટ કરવા, તેમાં ફેરફાર કરવા, તેને સુધારવા અથવા બનાવટી પુરાવા ઊભા કરવા માટે AI નો ઉપયોગ કરવા પર સંપૂર્ણપણે રોક લગાવવામાં આવી છે.
• અધિકૃત પ્રાથમિક સ્ત્રોતોમાંથી સ્વતંત્ર ચકાસણી કર્યા વિના AI-જનરેટેડ કેસ રેફરન્સ (સંદર્ભો) અથવા કાયદાકીય જોગવાઈઓનો ઉપયોગ કરવો પ્રતિબંધિત છે.
• ચોક્કસ અધિકૃતતા વિના ન્યાયાધીશની સત્તાવાર ભાષાની નકલ કરવા માટે AI-જનરેટેડ સામગ્રીનો ઉપયોગ કરી શકાશે નહીં.
• ઓફિસ નોટ અથવા સબમિશનના ડ્રાફ્ટિંગ, સુધારા અથવા સારાંશ માટે AI ટૂલ્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે નહીં.
• કોર્ટના ક્રિડેન્શિયલ્સ (Credentials) નો ઉપયોગ કરીને વ્યક્તિગત ઉપકરણો પર એવી રીતે AI ટૂલ્સ એક્સેસ કરવા જે સ્થાપિત સુરક્ષા પ્રોટોકોલનું ઉલ્લંઘન કરે છે, તે સખત રીતે પ્રતિબંધિત છે.
હાઈકોર્ટની નવી AI પોલીસીના ઉદ્દેશ્યો
ન્યાયિક સ્વતંત્રતા: કોઈપણ મહત્ત્વપૂર્ણ ન્યાયિક પ્રક્રિયા, નિર્ણય લેવા, તર્ક આપવા અથવા ચુકાદાના ડ્રાફ્ટિંગ માટે AI નો ઉપયોગ કરી શકાશે નહીં, કારણ કે તમામ આદેશો માટે ન્યાયાધીશો વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર રહે છે.
માનવીય દેખરેખ: કોઈપણ પગલાં લેતા પહેલા અથવા માહિતીનું આદાન-પ્રદાન કરતા પહેલા દરેક AI-જનરેટેડ આઉટપુટની સમીક્ષા અને ચકાસણી લાયક માનવ અધિકારી દ્વારા થવી જોઈએ.
ચોકસાઈ અને વિશ્વસનીયતા: બનાવટી અથવા પૂર્વગ્રહયુક્ત માહિતીના ઉપયોગને રોકવા માટે તમામ AI સામગ્રી, જેમ કે સંદર્ભો અને અનુવાદોને અધિકૃત પ્રાથમિક સ્ત્રોતો સામે સ્વતંત્ર રીતે ચકાસવા આવશ્યક છે.
ગોપનીયતા અને ડેટા સુરક્ષા: પબ્લિક AI ટૂલ્સનો ઉપયોગ ક્યારેય ગોપનીય કેસની વિગતો, પક્ષકારોના વ્યક્તિગત ડેટા અથવા વિશેષાધિકૃત સંવાદો દાખલ કરવા માટે કરી શકાશે નહીં.
નિષ્પક્ષતા અને ભેદભાવ રહિત: ટેકનોલોજી પ્રણાલીગત ભેદભાવને પ્રોત્સાહન ન આપે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે વપરાશકર્તાઓએ લિંગ, ધર્મ અથવા જાતિ સંબંધિત AI-પૂર્વગ્રહો સામે સતર્ક રહેવું જોઈએ.
ક્ષમતા અને સતત શિક્ષણ: ગુજરાત સ્ટેટ જ્યુડિશિયલ એકેડમી દ્વારા આપવામાં આવતી નિયમિત તાલીમ દ્વારા વપરાશકર્તાઓએ AI ટૂલ્સની ક્ષમતાઓ અને મર્યાદાઓને સમજવી જરૂરી છે.
આવરી લેવાયેલ AI ટૂલ્સ: આ પોલિસી વ્યાપકપણે તમામ AI સિસ્ટમ્સને લાગુ પડે છે, જેમાં ChatGPT અને Gemini જેવા જનરેટિવ મોડલ્સ, સંશોધન પ્લેટફોર્મ્સ, અનુવાદ સાધનો અને અનુમાનિત વિશ્લેષણનો (predictive analytics) સમાવેશ થાય છે.
ડિજિટલ પૂર્વગ્રહ સામે ઝીરો ટોલરન્સ
આ નીતિ ચેતવણી આપે છે કે AI સિસ્ટમ્સ લિંગ, ધર્મ, જાતિ અથવા સામાજિક-આર્થિક સ્થિતિ સંબંધિત પૂર્વગ્રહોને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે. આનો સામનો કરવા માટે, ગુજરાત સ્ટેટ જ્યુડિશિયલ એકેડમી નિયમિત તાલીમ સત્રોનું આયોજન કરશે જેથી તમામ વપરાશકર્તાઓ AI સાક્ષરતાનું ઉચ્ચ સ્તર જાળવી શકે અને અપ્રમાણિત ડિજિટલ આઉટપુટના જોખમો પ્રત્યે સતર્ક રહે.
