વિશ્વભરમાં બાળકો અને વધતા સ્ક્રીન એક્સપોઝર અંગેની ચર્ચાઓ વધુ તેજ બની રહી છે ત્યારે ભારત પણ એક અસ્વસ્થ કરનાર હકીકતનો સામનો કરી રહ્યું છે: બાળકોનું ધ્યાન કેન્દ્રિત રાખવાની ક્ષમતા ઘટી રહી છે, બાળપણનું મનોરંજન વધુને વધુ ડિજિટલ બની રહ્યું છે અને માતા-પિતાને બાળકો માટે અર્થપૂર્ણ વિકલ્પો શોધવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે. ઑસ્ટ્રેલિયા દ્વારા કિશોરો માટે સોશિયલ મીડિયા ઍક્સેસ પર નિયંત્રણ કડક બનાવનાર પ્રથમ દેશ તરીકે લીધેલા પગલાં બાદ અનેક દેશોએ પણ આ દિશામાં વિચારવાનું શરૂ કર્યું છે, જેના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે ચર્ચા તેજ બની છે. ભારતની અંદર પણ નીતિનિર્માતાઓ અને સંશોધકો પોતાની ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.
આવા સમયમાં ભારતનું ટેક-સક્ષમ, એપ આધારિત બાળકો માટેનું પુસ્તક ભાડે આપતું પ્લેટફોર્મ neOwn શાંતિપૂર્વક પરંતુ અસરકારક રીતે એક મહત્વપૂર્ણ હસ્તક્ષેપ ઊભું કરી રહ્યું છે. કોઈ મોટા અભિયાન કે ભય આધારિત સંદેશાવ્યવહાર વગર, neOwn વાંચનને આનંદદાયક, સામૂહિક અને હેતુસભર અનુભવ તરીકે રજૂ કરી રહ્યું છે. ‘READ with neOwn’, ‘Readathon’ અને ‘Million Readers Pledge’ જેવી પહેલો દ્વારા બ્રાન્ડ બાળકોમાં શરૂઆતથી જ વાંચનની આદત વિકસાવવા અને સ્ક્રીનથી દૂર રહેતા અનુભવો સર્જવા માટે કામ કરી રહી છે.
તેની સૌથી વધુ ઓળખ મેળવી રહેલી પહેલ ‘READ with neOwn’ એક શાંત અને સામૂહિક વાંચન અનુભવ તરીકે રચાઈ છે, જ્યાં બાળકો સાથે બેસીને શાંતિથી વાંચે છે અને વચ્ચે-વચ્ચે જિજ્ઞાસા, ચર્ચા અને રમૂજી પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા જોડાય છે. વાંચનને એક કામ તરીકે નહીં પરંતુ બાળકોને વારંવાર પાછા ફરવા મન થાય એવો અનુભવ તરીકે રજૂ કરવાની આ પહેલ અનોખી છે.
આ પહેલનો સમય પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતના આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025–26 એ વધતા સ્ક્રીન ટાઈમને જાહેર આરોગ્ય માટેની ગંભીર ચિંતા તરીકે દર્શાવ્યો હતો. સર્વેક્ષણ મુજબ 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો દરરોજ લગભગ પાંચ કલાક સ્ક્રીન પર વિતાવી રહ્યા છે, જે WHO ની ભલામણ કરતાં લગભગ બમણું છે. સર્વેક્ષણમાં બાળકો અને કિશોરોમાં વધતી ડિજિટલ નિર્ભરતા અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી, જેના કારણે વધુ સ્વસ્થ ઓફલાઇન વિકલ્પોની ચર્ચા મુખ્ય પ્રવાહમાં આવી રહી છે.
સંશોધનો પણ આ ચિંતાઓને મજબૂત બનાવી રહ્યા છે. 2024ના એક પિયર-રિવ્યુ અભ્યાસમાં ભારતીય કિશોરોમાં વધતા ડિજિટલ અને સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગ અને માનસિક આરોગ્ય સંબંધિત પડકારો વચ્ચે મજબૂત સંબંધ જોવા મળ્યો હતો, જેમાં ડિપ્રેશન, ચિંતા અને માનસિક તણાવ જેવા લક્ષણોનો સમાવેશ થાય છે. પરિણામે બાળકો માટે વધુ સ્વસ્થ વાતાવરણ સર્જવાની ચર્ચા વધુ જરૂરી બની છે. 2024 દરમિયાન ભારતમાં કુલ
1.1 ટ્રિલિયન કલાકો સ્માર્ટફોન પર વિતાવાયા હતા, જેના કારણે માતા-પિતા હવે સક્રિય રીતે વિકલ્પો શોધી રહ્યા છે.
અહીં neOwnનું વિશાળ ઇકોસિસ્ટમ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. ‘Readathon’ દ્વારા બાળકોને સતત વાંચનની આદત અને પુસ્તકો પ્રત્યે ઉત્સાહ વિકસાવવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે, જ્યારે ‘Million Readers Pledge’ પરિવારો, શાળાઓ અને સમાજને વાંચનને રોજિંદી આદત બનાવવા માટે પ્રેરિત કરતું એક મોટું સાંસ્કૃતિક અભિયાન બની રહ્યું છે.
અનંત સ્ક્રોલિંગ અને અલ્ગોરિધમ આધારિત ધ્યાન ખેંચવાના યુગમાં neOwnનો અભિગમ તાજગીભર્યો અને સરળ લાગે છે — એવી જગ્યાઓ સર્જવી જ્યાં બાળકો ધીમા પડે, ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે, કલ્પના કરે અને વાર્તાઓના શાંત જાદુને ફરી શોધે. સ્ક્રીન માટેના એક સ્વસ્થ અને રસપ્રદ વિકલ્પ તરીકે વાંચન માત્ર ઉપયોગી નથી, પરંતુ તે બાળકોમાં ક્રિટિકલ થિંકિંગ, સહાનુભૂતિ, સર્જનાત્મકતા, જિજ્ઞાસા અને ઊંડું વિચારવાની ક્ષમતા જેવી મહત્વપૂર્ણ કુશળતાઓ પણ વિકસાવે છે. વિશ્વભરના બાળકો મીડિયા ઓવરલોડ અને વધતી AI નિર્ભરતા વચ્ચે વધી રહ્યા છે ત્યારે શરૂઆતથી જ વાંચનની મજબૂત આદત વિકસાવવી ભારતના ‘વિકસિત ભારત 2047’ના દીર્ઘકાલીન વિઝન માટે વધુ સક્ષમ, નવીન અને નેતૃત્વ માટે તૈયાર પેઢી ઉભી કરવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.
ક્યારેક સૌથી અર્થપૂર્ણ સાંસ્કૃતિક પરિવર્તન મોટા અવાજોથી નહીં, પરંતુ શાંતિમાં એક બાળક દ્વારા પુસ્તકનું પાનું ફેરવવાથી શરૂ થાય છે.
