Global Fuel Crisis 2026: કલ્પના કરો કે તમે પેટ્રોલ પંપ પર જાવ છો અને તમારી કારની ટાંકી ફૂલ કરાવવા માંગો છો, પરંતુ પંપ સંચાલક કહે છે, ‘સોરી સર, તમારો આ અઠવાડિયાનો ક્વોટા પૂરો થઈ ગયો છે!’ સાંભળવામાં કોઈ ફિલ્મી વાર્તા જેવું લાગે છે, પરંતુ વર્ષ 2026 માં વૈશ્વિક સ્તરે સર્જાયેલી ઊર્જા કટોકટીને કારણે વિશ્વના અનેક દેશોમાં આ વાસ્તવિકતા બની ચૂકી છે. મધ્ય-પૂર્વમાં ઈરાન યુદ્ધને કારણે તેલ પુરવઠામાં મોટા પાયે વિક્ષેપ પડ્યો છે. આ સંકટ વચ્ચે હવે સવાલ એ છે કે, શું ભારતમાં પણ શ્રીલંકા અને પાકિસ્તાનની જેમ ‘ફ્યુઅલ રેશનિંગ’ લાગુ થશે? તાજેતરમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ નાગરિકોને ઈંધણના બગાડ અને બિનજરૂરી મુસાફરીમાં ઘટાડો કરવા માટે કરેલી અપીલ કઈ દિશામાં ઈશારો કરે છે?
ફ્યુઅલ રેશનિંગ એટલે શું?
કોઈ વસ્તુની ભારે અછત હોય ત્યારે સરકાર તેના વપરાશ પર નિયંત્રણ લાવે તેને ‘રેશનિંગ’ કહેવાય. ‘ફ્યુઅલ રેશનિંગ’ હેઠળ સરકાર દરેક નાગરિક અથવા વાહન માટે એક નિશ્ચિત ‘ક્વોટા’ નક્કી કરે છે. એટલે કે, તમે તમારી મરજી મુજબ ગમે તેટલું પેટ્રોલ, ડીઝલ કે ગેસ ખરીદી શકતા નથી. આ માટે સરકાર QR કોડ, વાહનના નંબરના આધારે ‘ઓડ-ઈવન’ પદ્ધતિ અથવા ખાસ કૂપન્સનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
દુનિયાના કયા દેશોમાં ફ્યુઅલ રેશનિંગ લાગુ કરાયું છે?
વૈશ્વિક સ્તરે અનેક દેશોએ પોતાની અર્થતંત્રને ડૂબતું બચાવવા કડક પગલાં લીધા છે. થોડા ઉદાહરણ જોઈએ.
– પાકિસ્તાન: અહીં સ્થિતિ અત્યંત ગંભીર છે. વાહનોને એક સમયે માત્ર 5 લિટર ઈંધણ આપવામાં આવે છે. ઊર્જા બચાવવા માટે સરકારી કર્મચારીઓને અઠવાડિયામાં માત્ર 4 દિવસ કામ કરવાનું કહેવાયું છે.
– શ્રીલંકા: અહીં ‘નેશનલ ફ્યુઅલ પાસ’ (QR કોડ) સિસ્ટમ અમલમાં છે. કાર માટે અઠવાડિયે માત્ર 15 થી 25 લિટર અને મોટરસાયકલ માટે માત્ર 5 લિટર પેટ્રોલની મર્યાદા નક્કી કરાઈ છે.
– ફ્રાન્સ: વિકસિત યુરોપિયન દેશો પણ ફ્યુઅલ રેશનિંગમાંથી બાકાત નથી. ફ્રાન્સના અમુક વિસ્તારોમાં QR કોડ દ્વારા અઠવાડિયે 15-20 લિટરની મર્યાદા લાગુ કરાઈ છે.
– જર્મનીઃ જર્મનીમાં એક સમયે માત્ર 10 લિટર ફ્યુઅલ મળી રહ્યું છે.
– મ્યાનમાર: મ્યાનમારમાં ‘ઓડ-ઈવન’ સિસ્ટમથી પેટ્રોલ અપાય છે.
– સ્લોવેનિયા: અહીં ફોર વ્હીલ વાહનો માટે 50 લિટરનો સાપ્તાહિક ક્વોટા નક્કી કરાયો છે.
ભારતમાં શું સ્થિતિ છે?
ભારત સરકારે હજુ સુધી સત્તાવાર રીતે કોઈ ક્વોટા સિસ્ટમ લાગુ કરી નથી. જોકે, ઓડિશાના રૂરકેલા અને મહારાષ્ટ્રના છત્રપતિ સંભાજીનગર જેવા કેટલાક શહેરોમાં પેટ્રોલ પંપ સંચાલકોએ પોતાની રીતે મર્યાદા નક્કી કરી દીધી છે. ઘણાં સ્થળોએ બાઈક સવારોને ₹200 થી વધુ અને કાર ચાલકોને ₹2,000 થી વધુનું પેટ્રોલ આપવામાં આવતું નથી. ગ્રાહકોને ‘ટાંકી ફૂલ’ કરવાની ના પાડીને પરત મોકલવામાં આવી રહ્યા છે, જે સૂચવે છે કે ભવિષ્યના સંકટને ધ્યાનમાં રાખીને અઘોષિત રીતે ક્વોટા સિસ્ટમ જેવો માહોલ સર્જાઈ રહ્યો છે.
ફ્યુઅલ બચાવવા માટેના અન્ય આકરા પગલાં
વિશ્વના અન્ય દેશો ઈંધણ બચાવવા અવનવા પ્રયોગો કરી રહ્યા છે.
– વર્ક ફ્રોમ હોમ: ફિલિપાઈન્સ અને લાઓસ જેવા દેશોએ મુસાફરીનો ખર્ચ ઘટાડવા ઘરેથી કામ કરવા પર ભાર મૂક્યો છે.
– કાર-લેસ ડે: ન્યુઝીલેન્ડ અઠવાડિયામાં એક દિવસ વાહન ન ચલાવવાનો (Car-less day) નિયમ ફરી લાગુ કરવા વિચારી રહ્યું છે.
– જાહેર પરિવહનનો આગ્રહ: વિયેતનામ જેવા દેશોમાં 30% પેટ્રોલ પંપ બંધ થઈ જતા લોકો હવે ફરજિયાતપણે બસ કે મેટ્રોનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.
– ઓનલાઈન શિક્ષણઃ બાંગ્લાદેશે ઊર્જા બચાવવા માટે શાળાઓને ઓનલાઈન કરી દીધી છે અને લોડ શેડિંગ લાગુ કર્યું છે.
જાગૃત નાગરિક તરીકે આપણે શું કરી શકીએ?
તાજેતરમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ નાગરિકોને ઈંધણના બગાડ અને બિનજરૂરી મુસાફરીમાં ઘટાડો કરવા અપીલ કરી છે. જો મધ્ય-પૂર્વમાં યુદ્ધ લાંબુ ચાલશે, તો ભારતમાં પણ QR કોડ આધારિત સિસ્ટમ આવવાની શક્યતા નકારી શકાય નહીં. અત્યારે આપણી પાસે શ્રેષ્ઠ માર્ગ એ જ છે કે આપણે વ્યક્તિગત વાહનોનો ઉપયોગ ઘટાડીએ, કાર પુલિંગ (એટલે કે કારશેરિંગ) કરીએ અને ફ્યુઅલની બચતને આપણી જવાબદારી સમજીએ. આજે બચાવેલું એક લિટર પેટ્રોલ આવતીકાલની કટોકટીમાં મોટી રાહત બની શકે છે.
