અમદાવાદ : ભારતની લિથિયમ આયાત આઠ વર્ષમાં દસ ગણી વધી છે, જે ઇલેક્ટ્રિક વાહન (ઈવી) બજારના ઝડપી વિસ્તરણ અને બેટરી સ્ટોરેજની વધતી માંગને પ્રતિબિંબિત કરે છે, તેમ છતાં સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતા વપરાશ વૃદ્ધિથી પાછળ રહી ગઈ છે. ભારતમાં ઈવીના અપનાવવાનું પ્રમાણ વધતા આ વધારો જોવાયો છે. વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલયના ડેટા અનુસાર, એપ્રિલ-ફેબુ્રઆરી નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ દરમિયાન લિથિયમ આયાત વધીને રૂ. ૩૭,૬૨૪.૬ કરોડ થઈ ગઈ છે. જે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૧૮માં રૂ. ૩,૫૩૨ કરોડ હતી. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫માં રૂ. ૨૫,૪૫૮.૬ કરોડની આયાત થઈ હતી, અને નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ના પ્રથમ ૧૧ મહિનામાં લગભગ ૪૮% વધી ગઈ છે, જે લિથિયમ-આયન બેટરીની માંગમાં તીવ્ર વધારો દર્શાવે છે.
ઉદ્યોગના સુત્રોના જણાવ્યા મુજબ ભારત પરિવહન અને ગતિશીલતાના ઝડપી વિદ્યુતીકરણ માટે દબાણ કરવાનું ચાલુ રાખતું હોવાથી આયાતનો માર્ગ ઉપર તરફ વળે તેવી શક્યતા છે. જોકે, વિશ્લેષકો ચેતવણી આપે છે કે સ્થાનિક બેટરી ઉત્પાદન અને મહત્વપૂર્ણ ખનિજ પ્રક્રિયા ક્ષમતામાં મેળ ખાતી વિસ્તરણ વિના, ઈવી સંક્રમણથી વધતી માંગ આયાત નિર્ભરતાને વધુ તીવ્ર બનાવી શકે છે અને મધ્યમ ગાળામાં આયાત બિલને ઉંચુ રાખી શકે છે.
સ્થાનિક બેટરી ઇકોસિસ્ટમ બનાવવાના હેતુથી અનેક સરકારી પહેલો, જેમાં રૂ. ૧૮,૧૦૦ કરોડની એડવાન્સ્ડ કેમિસ્ટ્રી સેલ ઉત્પાદન-લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (પીએલઆઈ) યોજના, રૂ. ૩૪,૩૦૦ કરોડની રાષ્ટ્રીય ક્રિટિકલ મિનરલ મિશન અને રૂ. ૧,૫૦૦ કરોડની ક્રિટિકલ મિનરલ રિસાયક્લિંગ પ્રોત્સાહન યોજનાનો સમાવેશ થાય છે. છતાં મોટા પાયે સ્થાનિક સેલ ઉત્પાદન પ્રગતિ ધીમી રહી છે.
૨૦૨૧ માં ૫૦ GWh સ્થાનિક સેલ ક્ષમતાના લક્ષ્ય સાથે શરૂ કરાયેલ એડવાન્સ્ડ કેમિસ્ટ્રી સેલ ઉત્પાદન-લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ યોજનામાં મર્યાદિત કામગીરી જોવા મળી છે.
પસંદ કરાયેલા લાભાર્થીઓમાં, ફક્ત ઓલા ઇલેક્ટ્રિકે તેની ફાળવેલ ક્ષમતાનો એક નાનો ભાગ, ૨૦ GWh લક્ષ્ય સામે લગભગ ૧.૫ GWh કાર્યરત કર્યો છે. રિલાયન્સ ન્યૂ એનર્જી અને રાજેશ એક્સપોર્ટ્સ સહિત અન્ય એકમોએ હજુ સુધી તેમની પ્રતિબદ્ધ ક્ષમતાઓને નોંધપાત્ર રીતે કાર્યરત કરી નથી.
સ્થાનિક ઉત્પાદનમાં વધારો કરવામાં વિલંબને કારણે ભારત આયાતી લિથિયમ અને બેટરી સામગ્રી પર ભારે નિર્ભર રહ્યું છે, જેમાંથી મોટાભાગનો ભાગ ચીન સાથે જોડાયેલ વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાંથી પસાર થાય છે. ઉદ્યોગના ખેલાડીઓ કહે છે કે માંગનું સર્જન સપ્લાય-બાજુની તૈયારી કરતાં નોંધપાત્ર રીતે આગળ વધી ગયું છે.
ઇલેક્ટ્રિક વાહનો અપનાવવામાં ઝડપથી વધારો થયો છે, પરંતુ બેટરી ઉત્પાદનનું સ્થાનિકીકરણ ગતિ જાળવી શક્યું નથી મહત્વપૂર્ણ ખનિજ વિકાસ અને રિસાયક્લિંગને ધ્યાનમાં રાખીને નીતિગત પહેલોનો અમલ પણ ધીમો જોવા મળ્યો છે, જેના કારણે આયાત નિર્ભરતા ઘટાડવાના પ્રયાસોમાં વધુ વિલંબ થયો છે.
