ડિજિટલ પેમેન્ટના યુગમાં પણ ગત નાણાં વર્ષે રોકડનું વર્ચસ્વ
અમદાવાદ, મુંબઈ : નાણાં વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ના અંતે કરન્સી ઈન સર્ક્યુલેશનનો આંક વાર્ષિક ધોરણે ૧૧.૯૦ ટકા વધી રૂપિયા ૪૧.૬૮ લાખ કરોડ રહ્યો છે જે નાણાં વર્ષ ૨૦૨૦-૨૧ના કોરોનાના વર્ષ બાદ સૌથી વધુ છે. તાકિદના સમયે વાપરવા માટે નાણાં જાળવવાની માનસિકતા તથા રોકડ પર આધાર રાખતા ગ્રામ્ય અર્થતંત્રમાં રોકડ માટેની માગમાં વધારાને પરિણામે કરન્સી ઈન સર્ક્યુલેશનમાં વધારો જોવા મળ્યો હોવાનું રિઝર્વ બેન્કના સુત્રોએ જણાવ્યું હતું.
ડિજિટલ ટ્રાન્ઝકસનમાં વધારો છતાં કરન્સી ઈન સર્ક્યુલેશનમાં વધારો જોવા મળ્યો છે. શહેરી વિસ્તારોની સરખામણીએ ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં ડિજિટલ ટ્રાન્ઝકસનમાં અપેક્ષિત વધારો જોવા મળ્યો નથી.
ગત નાણાં વર્ષમાં કરન્સી ઈન સર્ક્યુલેશન રૂપિયા ૪.૪૪ લાખ કરોડ જેટલી વધી ગઈ છે. જે નોટબંધીના વર્ષ ૨૦૧૭-૧૮માં જે રૂપિયા ૪.૯૪ લાખ કરોડ વધી હતી.
નવેમ્બર, ૨૦૧૬માં નોટબંધીની જાહેરાત બાદ રૂપિયા ૫૦૦ તથા રૂપિયા ૧૦૦૦ની ૮૬ ટકા ચલણી નોટો સર્ક્યુલેશનમાંથી પાછી ખેંચાઈ ગઈ હતી.
ડિજિટલ વ્યવહારોમાં રેકોર્ડ વૃદ્ધિ છતાં, રોકડમાં વધારો થયો છે. બેંકિંગ ક્ષેત્રના સુત્રોએ જણાવ્યું હતું કે, ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ ભારતના વ્યવહારોની રીત બદલી રહ્યા છે, પૈસા બચાવવાની રીત નહીં. રોકડમાં વધારા સાથે યુપીઆઈ વ્યવહારોમાં વધારો, લોકોની સાવચેતી માંગ અને અનૌપચારિક ક્ષેત્રમાં પ્રવૃત્તિઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ માં મૂલ્ય દ્વારા યુપીઆઈ વ્યવહારો ૨૧% વધીને રૂા. ૩૧૪.૨૩ લાખ કરોડ થયા, જ્યારે વ્યવહારોની સંખ્યા ૩૦% વધીને ૨૪૧.૬૧૬ અબજ થઈ હતી.
થોડા ક્વાર્ટર પહેલા શરૂ થયેલી ગ્રામીણ અર્થવ્યવસ્થામાં રિકવરીથી પણ રોકડની માંગમાં વધારો થયો હતો. રોકડમાં વધારો ગ્રામીણ રિકવરી દ્વારા પ્રેરિત છે, જેને સતત બે વર્ષ સુધી સામાન્ય ચોમાસા દ્વારા ટેકો મળ્યો છે.’
ગ્રામીણ અર્થતંત્ર ખૂબ જ રોકડ-સઘન છે. રોકડમાં વધારો એવા સમયે થયો છે જ્યારે યુપીઆઈ વ્યવહારો સતત વધી રહ્યા છે.
ડિસેમ્બર ૨૦૨૫માં નાબાર્ડ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા એક સર્વેક્ષણમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું કે ગ્રામીણ માંગમાં છેલ્લા એક વર્ષમાં વ્યાપકપણે સુધારો થયો છે, જે વધતી આવક અને સુધારેલ ઘરગથ્થુ સુખાકારી દ્વારા પ્રેરિત છે.
રિઝર્વ બેંકે તાજેતરના અહેવાલમાં નોંધ્યું છે કે શહેરી અને ગ્રામીણ બંને બજારોમાં માંગ વધી છે. આવકવેરા અને જીએસટી દરોમાં ઘટાડો, ખરીફ પાકમાંથી રોકડ પ્રવાહ અને લગ્નની મોસમને કારણે રોકડની માંગમાં વધારો થયો છે.
