અમદાવાદ : ભારતની ઝડપથી વિકસતી ડિજિટલ કોમર્સ ઇકોસિસ્ટમ ભ્રામક ઇન્ટરફેસ ડિઝાઇન ગ્રાહકોને નોંધપાત્ર નાણાકીય નુકસાન કરી રહી છે. આ ભ્રામક યુક્તિઓને ‘ડાર્ક પેટર્ન’ કહેવામાં આવે છે. ડેટમ ઇન્ટેલિજન્સના અહેવાલ ડાર્ક પેટર્ન્સ ઇન ઇન્ડિયાઝ ઓનલાઈન માર્કેટપ્લેસ અનુસાર, ભારતીય ગ્રાહકો ‘ડાર્ક પેટર્ન’ને કારણે વાર્ષિક રૂ. ૨૫,૦૦૦ થી રૂ.૨૮,૦૦૦ કરોડનું નુકસાન કરી રહ્યા છે.
દેશના ૩૦૪ મિલિયન ઓનલાઈન ખરીદદારોમાંથી, ૮૮ ટકા લોકો દર મહિને અંદાજે રૂ. ૭૮ થી રૂ. ૮૭ ગુમાવી રહ્યા છે. સીધા નુકસાન ઉપરાંત, આ ગેરવાજબી શુલ્ક ગ્રાહકોના વર્તનમાં પણ નોંધપાત્ર ફેરફારો લાવી રહ્યા છે. આનાથી કુલ ઉત્પાદન મૂલ્યના રૂ. ૫૫,૦૦૦ કરોડથી વધુનું જોખમ ઊભું થયું છે કારણ કે વપરાશકર્તાઓ ખર્ચ ઘટાડી રહ્યા છે અથવા વધુ મજબૂત વિકલ્પો શોધી રહ્યા છે.
રિપોર્ટમાં ભારપૂર્વક જણાવાયું છે કે ઓનલાઈન શોપિંગમાં ઘટાડો થવાની શક્યતા ઓછી છે. રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે ૬૩ ટકા ઓનલાઈન પેમેન્ટ કરતાં ગ્રાહકો હવે ડિજિટલ વ્યવહારો દરમિયાન છુપાયેલા ચાર્જ અથવા ડ્રિપ પ્રાઇસિંગ’નો સામનો કરે છે. આ ૨૦૨૪ માં આગાહી કરાયેલ ૫૨ ટકા કરતા નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે.
તારણો દર્શાવે છે કે હાલના નિયમનકારી હસ્તક્ષેપો આવી પ્રથાઓને રોકવામાં આંશિક રીતે સફળ રહ્યા છે. આ પ્રથાઓ ઈ-કોમર્સ, બેંકિંગ, મુસાફરી, રાઈડ-હેલિંગ, વીમા, ઓનલાઈન પેમેન્ટ અને ડિજિટલ ધિરાણ પ્લેટફોર્મ પર લાખો ગ્રાહકોને અસર કરી રહી છે.
વર્તમાન સર્વેક્ષણના પરિણામા દર્શાવે છે કે ૭૩ ટકા પ્લેટફોર્મ એવી યુક્તિઓનો ઉપયોગ કરે છે જે વપરાશકર્તાઓને એવી ક્રિયાઓ કરવા દબાણ કરે છે જે તેઓ ક્યારેય ન કરી શક્યા હોત. ૬૯ ટકા ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ ‘ડ્રિપ પ્રાઇસિંગ’ નો ઉપયોગ કરે છે, જ્યાં વધારાની ફી ચેકઆઉટના અંતિમ તબક્કામાં જ જાહેર કરવામાં આવે છે. સર્વેક્ષણ કરાયેલા અડધાથી વધુ પ્લેટફોર્મ ‘બાઈટ-એન્ડ-સ્વિચ’ યુક્તિઓનો ઉપયોગ કરતા હોવાનું જાણવા મળ્યું છે, જ્યાં ઓફરો ગ્રાહકોને આપવામાં આવતી વાસ્તવિક ઉત્પાદન, કિંમત અથવા સેવાથી નોંધપાત્ર રીતે અલગ પડે છે.
૨૦૨૬ ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં હાથ ધરાયેલા આ અહેવાલમાં ૫૦ શહેરોમાં ૨,૫૯૦ થી વધુ ગ્રાહકોનો ઇન્ટરવ્યુ લેવામાં આવ્યો હતો અને ક્વિક કોમર્સ, ઈ-કોમર્સ અને ઓનલાઈન ટ્રાવેલ ક્ષેત્રોમાં ૧૨ કંપનીઓનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં ગ્રાહકો પર ડાર્ક પેટર્નની આર્થિક અસર અને પરિણામે વિશ્વાસ ગુમાવવાનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું. શ્રેષ્ઠ અને સૌથી ખરાબ પ્રદર્શન કરતા પ્લેટફોર્મ વચ્ચેનો તફાવત ૯૨ પોઈન્ટ હતો.
સીધા આર્થિક નુકસાન અને બદલાતા ગ્રાહક વર્તનની સંયુક્ત અસર દર્શાવે છે કે ડાર્ક પેટર્ન હવે ફક્ત ગ્રાહક સુરક્ષાનો મુદ્દો નથી, પરંતુ ભારતના ડિજિટલ વાણિજ્ય ઇકોસિસ્ટમની લાંબા ગાળાની ટકાઉપણાને અસર કરતી એક મહત્વપૂર્ણ મેક્રોઇકોનોમિક પડકાર બની ગઈ છે.
